મસાલા પાક અને શિયાળાનાં ગુજરાતી વસાણાંની પરંપરા

ઘણાં ગુજરાતી ઘરોમાં શિયાળો કેલેન્ડરથી નહીં, પણ તે દિવસથી શરૂ થાય છે જ્યારે કોઈ મોટી કઢાઈ, ઘીનો ડબ્બો અને ગુંદરની થેલી કાઢે છે. એ દિવસે વસાણાં બને છે, અને ઘણા પરિવારોમાં યાદીમાં સૌથી ઉપર હોય છે મસાલા પાક.

વસાણાં એટલે શું?

વસાણું (બહુવચન વસાણાં) એ શિયાળાની શરૂઆતમાં બનતી અને આખી ઠંડીની ઋતુ દરમિયાન ખવાતી ઘી-મસાલાવાળી સમૃદ્ધ વાનગીઓનું ગુજરાતી નામ છે. સામાન્ય રીતે એક-બે મોટી બેચમાં બનાવીને સ્ટીલના ડબ્બામાં ભરી દેવાય, અને આશરે નવેમ્બરથી ફેબ્રુઆરી સુધી થોડું થોડું ખવાય.

જાણીતાં વસાણાંમાં આ આવે:

• મસાલા પાક — ગુંદર, સૂકા મેવા અને ગોળ સાથે મસાલાની ભરમાર
• અડદિયા પાક — અડદના લોટ અને ઘીમાંથી
• મેથી પાક — મેથીવાળો, જેને હળવી કડવાશ ગમે તેમના માટે
• ગુંદર પાક — ગુંદરને કેન્દ્રમાં રાખીને બનતો
• ખજૂર પાક — ખજૂર અને સૂકા મેવાની મીઠાઈ

આ વાનગીઓ પરંપરાગત રીતે શિયાળામાં ગરમાવો અને શક્તિ માટે ખવાય છે, અને તેની રેસીપી ચોપડીમાં નહીં, પણ દાદી-મમ્મીના હાથેથી પેઢી દર પેઢી ઉતરે છે.

મસાલા પાક એટલે શું?

મસાલા પાક એક ઘટ્ટ, સુગંધીદાર શિયાળુ મીઠાઈ છે, અને નામ પ્રમાણે તેમાં મુખ્ય ભૂમિકા મસાલાની છે. અડદિયાનો આધાર અડદનો લોટ છે, જ્યારે મસાલા પાક મસાલા, ગુંદર અને સૂકા મેવાના મિશ્રણને ગોળ અને ઘીથી બાંધીને બને છે.

સામાન્ય મસાલા પાકમાં આ હોય છે:

• સૂંઠ (સૂકા આદુનો પાવડર)
• ગુંદર, ઘીમાં તળીને ફુલાવેલો
• ગંઠોડા / પીપરીમૂળ પાવડર
• સૂકો મેવો — બદામ, કાજુ, પિસ્તા, ક્યારેક સૂકું કોપરું
• ઘી અને ગોળ
• જાયફળ, ઈલાયચી, કાળાં મરી અને ક્યારેક જાવંત્રી જેવા ગરમ મસાલા

કેટલાંક ઘરોમાં બાંધવા માટે થોડો ઘઉંનો લોટ કે માવો ઉમેરાય છે; તો કેટલાંક લગભગ ફક્ત મસાલા અને મેવાથી જ બનાવે છે. સ્વાદ માટી જેવો, હળવો ગરમાવો આપતો અને બહુ મીઠો નહીં.

વસાણાંની મોસમની યાદો

કોઈ પણ ગુજરાતીને વસાણાં વિશે પૂછો, તો એક વાર્તા તો મળશે જ. આખું ઘર શેકાતા ઘીની સુગંધથી ભરાઈ જાય. દાદીમા આગ્રહ રાખે કે ગુંદર "હસે ત્યાં સુધી" તળવો — એટલે કે ફૂલીને સફેદ થઈ જાય ત્યાં સુધી. બાળકોને મેવો તોડવાનું કામ સોંપાય, અને અડધો મેવો ખાઈ જવા બદલ ઠપકો પણ મળે. પડોશણ પોતાના વસાણાંની સ્ટીલની ડીશ મોકલે, અને ડીશ આપણું વસાણું ભરીને પાછી જાય.

વસાણાં ઘરથી દૂર રહેતાં સગાંને પણ મોકલાતાં. વિદેશમાં રહેતા ઘણા ગુજરાતીઓ માટે સૂટકેસમાં મૂકેલો મસાલા પાકનો ડબ્બો એટલે ઘરના શિયાળાનો સ્વાદ.

લોકો કેટલું ખાય?

મસાલા પાક ભરપૂર હોય છે, એટલે તે થોડી માત્રામાં જ ખવાય. સૌથી સામાન્ય ટેવ છે સવારે ગરમ દૂધના ગ્લાસ સાથે એક નાનો ટુકડો, ક્યારેક ચાલવા જતાં પહેલાં. આ ઋતુભર ધીરે ધીરે માણવાની શિયાળુ મીઠાઈ છે, થાળી ભરીને ખાવાની વસ્તુ નહીં.

મસાલા પાક કેવી રીતે સાચવવો

• હવાચુસ્ત ડબ્બામાં ઠંડા રૂમ તાપમાને રાખો.
• ભેજથી દૂર રાખો; હંમેશાં કોરી ચમચી કે કોરા હાથે કાઢો.
• શિયાળામાં સામાન્ય રીતે ૩–૪ અઠવાડિયાં સારો રહે છે.

મસાલા પાક વિશે ઝટપટ જવાબ

મસાલા પાક ક્યારે બને? સામાન્ય રીતે શિયાળાની એકદમ શરૂઆતમાં, નવેમ્બરની આસપાસ, જેથી આખી ઠંડી ચાલે.

મસાલા પાક બહુ મીઠો હોય? સામાન્ય રીતે મોટા ભાગની મીઠાઈ કરતાં ઓછો મીઠો હોય. મસાલા અને મેવો આગળ રહે, ગોળ પાછળથી સાથ આપે.

DeshÉ મસાલા પાક કેવી રીતે બનાવે છે

DeshÉમાં અમે જામનગરના અમારા ઘરના રસોડામાં મસાલા પાક એ જ રીતે બનાવીએ છીએ જે રીતે અમારા પોતાના ઘરમાં બનતો: ઘીમાં ફૂલે ત્યાં સુધી તળેલો ગુંદર, તાજાં દળેલાં સૂંઠ અને ગંઠોડા, છૂટથી સૂકો મેવો, અને બરાબર પાયે આવેલો ગોળ — જેથી પાક સરસ જામે પણ ખાતી વખતે નરમ લાગે. અમે તે ફક્ત શિયાળાના મહિનાઓમાં, નાની બેચમાં બનાવીએ છીએ. સાથે અડદિયા અને ખજૂર પાક પણ બનાવીએ છીએ, જેથી તમે પોતાનો વસાણાંનો ડબ્બો તૈયાર કરી શકો. આ અઠવાડિયે શું તૈયાર છે તે જાણવા અમને પૂછપરછ મોકલો.